Khoảng một tháng trước, Tổng thống Donald Trump nói ông không “nóng lòng” kết thúc cuộc chiến với Iran. “Tôi có thời gian, nhưng Iran thì không”, ông nói trên mạng xã hội.
Nhưng khi các cuộc đàm phán kéo dài mà không tạo đột phá, áp lực chính trị nhằm tìm kiếm lối thoát cho xung đột tăng lên, với các cuộc khảo sát cho thấy ngày càng nhiều cử tri Mỹ không ủng hộ cuộc chiến, đặc biệt khi bầu cử giữa kỳ đang đến gần và giá xăng liên tục tăng, đánh thẳng vào túi tiền của người Mỹ.
Đến ngày 23/5, ông Trump bất ngờ tuyên bố “gần như đã đàm phán xong” với Iran. Ông trước đó đã hủy quyết định tái khởi động chiến dịch không kích Iran, liên tục bỏ qua những hạn chót do chính mình đặt ra để “tạo thuận lợi cho đàm phán”, dù Tehran không tuân thủ yêu cầu của ông.
Những thông tin rò rỉ về dự thảo thỏa thuận giữa Mỹ và Iran cho thấy hai bên dự kiến ngừng các hành động thù địch, dần mở lại eo biển Hormuz và chấm dứt lệnh phong tỏa của Mỹ đối với các cảng biển Iran. Thỏa thuận này sẽ bao gồm việc phá băng một số tài sản của Iran, đồng thời Tehran cũng sẽ được phép tiếp tục bán nhiên liệu và dầu mỏ.
Thỏa thuận dự kiến bao gồm cam kết của Iran về việc không theo đuổi vũ khí hạt nhân và bắt đầu các cuộc đàm phán về việc từ bỏ kho dự trữ uranium làm giàu cấp độ cao của nước này.
Những điều khoản này khiến nhiều người có lập trường cứng rắn với Iran trong đảng Cộng hòa lo lắng, bởi chúng rất khác so với những gì ông Trump từng đặt ra khi bắt đầu xung đột. Có lúc Tổng thống Mỹ từng nói sẽ chỉ chấp nhận chấm dứt chiến sự khi Iran “đầu hàng vô điều kiện”.
Chủ tịch Ủy ban Quân vụ Thượng viện Roger Wicker cho rằng ông Trump đang “nhận được những lời khuyên tồi khi theo đuổi một thỏa thuận không đáng giá bằng tờ giấy viết ra nó”.
Wicker, thượng nghị sĩ có quan điểm “diều hâu” của đảng Cộng hòa, thêm rằng việc Mỹ tìm mọi cách đạt được thỏa thuận với Iran, thay vì tiếp tục hành động quân sự, “có nguy cơ tạo ra cảm giác về sự yếu kém”.
Ông thậm chí cảnh báo rằng thỏa thuận đề xuất đồng nghĩa với việc “mọi thành quả đạt được từ chiến dịch Cơn thịnh nộ Kinh hoàng sẽ đổ sông đổ bể”.
Ngày 23/5, khi có tin tức rò rỉ rằng thỏa thuận Mỹ – Iran sắp được ký kết, nỗi hoảng loạn đã bùng phát một cách công khai trong nội bộ đảng Cộng hòa.
Thượng nghị sĩ Lindsey Graham, người vốn ủng hộ mạnh mẽ cho cuộc chiến, nói rằng việc tạo ra tiền lệ cho phép Iran có thể kiểm soát eo biển Hormuz và đe dọa cơ sở hạ tầng dầu mỏ của các nước láng giềng sẽ là “sự thay đổi lớn về cán cân quyền lực trong khu vực và theo thời gian sẽ là cơn ác mộng đối với Israel”.
Ông cũng lo lắng thỏa thuận như vậy sẽ tiếp thêm sức mạnh cho các nhóm vũ trang mà Iran hậu thuẫn ở Trung Đông như Hezbollah và Hamas.
“Phe diều hâu trong đảng Cộng hòa lo sợ ông Trump sẽ nóng lòng nhượng bộ để kết thúc cuộc chiến”, Aaron Blake, nhà bình luận cấp cao của CNN, nhận định. “Họ dường như e ngại kịch bản ông Trump sắp chấp nhận một kết quả thấp hơn kỳ vọng rất nhiều để ký thỏa thuận với Iran”.
Ted Cruz, thượng nghị sĩ Cộng hòa đại diện bang Texas, cho biết ông “quan ngại sâu sắc” về những thông tin mà ông nghe ngóng được và kịch bản những lãnh đạo cứng rắn ở Iran vẫn tiếp tục nắm quyền.
“Nếu giờ đây họ lại nhận được hàng tỷ USD, có thể tiếp tục làm giàu uranium và phát triển vũ khí hạt nhân, có quyền kiểm soát thực tế đối với eo biển Hormuz, đó sẽ là sai lầm thảm khốc”, Cruz nói.
Theo bình luận viên Blake, những phát biểu công khai của các nghị sĩ Cộng hòa cho thấy điều họ e ngại nhất hiện nay là Tổng thống Trump sẵn sàng chấp nhận những cam kết mà họ cho là “không mấy giá trị” từ Iran. Họ cũng tin rằng một thỏa thuận được ký vội vàng sẽ cho phép Iran tiếp tục biến eo biển Hormuz làm đòn bẩy vĩnh viễn, trong khi Mỹ “từ bỏ cơ hội lịch sử để thực sự chấm dứt mối đe dọa từ Iran”.
Các nhà bình luận bảo thủ có xu hướng ủng hộ đảng Cộng hòa như Mark Levin của Fox News cũng cảm thấy bất an. “Tôi nghĩ chúng ta có thể có rắc rối rồi”, Levin thốt lên sau khi nghe thông tin từ truyền thông Israel cho rằng các cố vấn của ông Trump đang nóng lòng đạt được một thỏa thuận với Iran.
Một số quan chức chủ chốt trong chính quyền nhiệm kỳ đầu của ông Trump cũng có chung quan điểm. Cựu cố vấn an ninh quốc gia John Bolton ngày 24/5 nói rằng có vẻ như “các giáo sĩ Iran sẽ giành được chiến thắng quan trọng”.
Một cựu cố vấn an ninh quốc gia khác Michael Flynn, người có thiên hướng ủng hộ phong trào MAGA, ngày 24/5 cáo buộc Iran “từng nói dối trắng trợn” và khuyến cáo ông Trump không tin vào những cam kết mà Tehran đưa ra.
Mike Pompeo, cựu ngoại trưởng Mỹ, đã chỉ trích dữ dội các điều khoản trong dự thảo thỏa thuận, mô tả nó giống như thỏa thuận JCPOA do chính quyền Barack Obama từng ký với Iran năm 2015. Trong nhiệm kỳ đầu tiên ở Nhà Trắng, ông Trump đã rút Mỹ khỏi thỏa thuận này.
Ông nói điều này đồng nghĩa Mỹ “chi tiền cho Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) để xây dựng một chương trình vũ khí hủy diệt hàng loạt” cũng như tiếp tục các hành động quân sự ở Trung Đông.
Tình hình đã trở nên rắc rối đến mức các cố vấn thân cận của ông Trump bắt đầu quay sang đả kích những người chỉ trích trong đảng Cộng hòa. Giám đốc truyền thông Nhà Trắng Steven Cheung cho rằng ông Pompeo “không biết gì về những gì ông ấy đang nói”.
Alex Bruesewitz, cố vấn chính trị của ông Trump, nói với thượng nghị sĩ Cruz rằng “hãy ngừng phá hoại Tổng thống và chính quyền của ông ấy đi”.
Ngoại trưởng Marco Rubio cho hay cam kết của ông Trump trong việc ngăn Iran sở hữu vũ khí hạt nhân “không nên bị bất kỳ ai nghi ngờ”. Ông nói những quan điểm cho rằng thỏa thuận của ông Trump có thể giúp Iran có vị thế mạnh mẽ hơn là điều “nực cười”.
Ông Trump cũng đã phản bác những chỉ trích về thỏa thuận tiềm năng giữa Mỹ với Iran, viết trên mạng xã hội Truth Social rằng “đừng nghe những người luôn chỉ trích về những gì họ chẳng biết”.
Nhưng những lời công kích từ phe cứng rắn trong đảng Cộng hòa dường như cũng đã tác động đến Tổng thống Mỹ. Ngày 24/5, ông cho biết đã yêu cầu các nhà đàm phán Mỹ không “vội vàng” đạt thỏa thuận với Iran. Ông nhấn mạnh nếu đạt thỏa thuận, “đó sẽ là thỏa thuận tốt và đúng đắn”.
Một ngày sau, phát ngôn viên Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baqaei cho biết Tehran và Washington đã đạt được sự đồng thuận về nhiều vấn đề trong các cuộc trao đổi liên quan thỏa thuận. “Tuy nhiên, không ai có thể khẳng định điều đó đồng nghĩa hai bên sắp ký kết thỏa thuận”, ông nói, cáo buộc Mỹ “bất nhất” và liên tục thay đổi lập trường.
Theo bình luận viên Blake, ông Trump đã bắt đầu cuộc chiến bằng việc làm mất lòng một bộ phận trong đảng Cộng hòa vốn phản đối hành động can thiệp quân sự ở nước ngoài. Giờ đây, ông lại có nguy cơ làm mất lòng bên còn lại, những người thuộc phe “diều hâu” về chính sách đối ngoại.
“Những người có lập trường chống Iran xem đây là cơ hội thực sự để chấm dứt mối đe dọa trong khu vực. Nhưng họ lo sợ ông Trump đang chùn bước”, Blake nhận định.
Thanh Tâm (Theo CNN, AFP)
