Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình ngày 14/5 đón tiếp và hội đàm với Tổng thống Mỹ Donald Trump tại Bắc Kinh, thảo luận về các vấn đề cùng quan tâm, trong đó có năng lượng và chiến sự Iran.
Hai lãnh đạo nhất trí thiết lập “mối quan hệ ổn định chiến lược mang tính xây dựng” nhằm định hướng cho quan hệ song phương trong ba năm tới và xa hơn nữa. Đây là lần đầu tiên cụm từ “ổn định chiến lược mang tính xây dựng” được sử dụng cho quan hệ Mỹ – Trung.
Cách đó vài trăm km, tại tỉnh Sơn Đông cùng các vùng lân cận, một mạng lưới cảng biển, đường ống và nhà máy lọc dầu đang miệt mài hoạt động, với những bồn chứa dầu khổng lồ và hàng chục cột ống khói vươn lên giữa vùng đồng bằng ven biển hoang sơ.
Theo CNN, tại đây, các “nhà máy lọc dầu ấm trà”, thuật ngữ để chỉ những cơ sở lọc dầu tư nhân quy mô nhỏ được chính quyền Trung Quốc cấp phép hoạt động, đang từng ngày tinh chế dầu thô của Iran, vốn chịu lệnh trừng phạt từ Mỹ, thành xăng, dầu diesel và các sản phẩm hóa dầu khác để cung cấp cho nền kinh tế lớn thứ hai thế giới.
Giờ đây, khi Mỹ tìm cách cắt đứt các nguồn tài chính nhằm buộc Iran nhượng bộ để chấm dứt cuộc chiến kéo dài nhiều tháng qua, những hoạt động này không còn nằm ngoài lề nữa, mà nhiều khả năng sẽ được đưa thẳng lên bàn đàm phán giữa ông Trump và ông Tập.
Căng thẳng ngày càng gay gắt trong bối cảnh Trung Quốc vừa muốn duy trì quan hệ ổn định với Mỹ vừa thắt chặt mối quan hệ hợp tác kinh tế và ngoại giao với Iran.
Ngay trước khi Tổng thống Trump lên đường tới Bắc Kinh, Bộ Tài chính Mỹ đã đưa 12 cá nhân và tổ chức vào danh sách đen do liên quan đến hoạt động “bán và vận chuyển dầu Iran” sang Trung Quốc.
Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent gần đây cáo buộc Trung Quốc hỗ trợ cho các mạng lưới quân sự của Iran bằng cách mua dầu thô của nước này. Bắc Kinh bác bỏ các cáo buộc như vậy.
Hồi đầu tuần, khi các phóng viên CNN đi dọc theo con đường vắng vẻ ven những nhà máy lọc dầu san sát ngay phía bắc ranh giới hai tỉnh Sơn Đông và Hà Bắc, họ có thể nhận thấy an ninh đã được thắt chặt quanh các cơ sở do Tập đoàn Hóa chất Tân Hải Hà Bắc vận hành. Đây là nhà máy lọc dầu từng bị Mỹ trừng phạt vào năm ngoái.
Bảo vệ đứng gác trước cổng vào khu phức hợp chế xuất, một công trình trải dài trên nhiều lô đất thuộc khu vực cảng công nghiệp.
Nhiều phương tiện, trong đó có một chiếc in logo công ty, bắt đầu bám đuôi nhóm phóng viên CNN khi họ lái xe trên con đường trước cơ sở này, đồng thời tìm cách ngăn cản nhóm ghi hình ngay cả qua cửa sổ xe. Những cơ sở khác mà nhóm đi ngang qua trong khu vực không được bảo vệ nghiêm ngặt như vậy.
Tập đoàn Tân Hải Hà Bắc sản xuất xăng, dầu diesel và các loại hóa chất như bitum, vốn được dùng để trải nhựa mặt đường. Mỹ hồi tháng 5/2025 cáo buộc Tân Hải Hà Bắc mua dầu mỏ “liên quan đến quân đội Iran”. Washington nói rằng công ty này đã nhập khẩu lượng dầu thô trị giá hàng trăm triệu USD được vận chuyển trên các tàu thuộc “hạm đội bóng ma”, trong đó có cả những tàu đang bị trừng phạt vì vận chuyển hàng hóa từ Iran.
Công ty cũng nằm trong danh sách đen đang ngày càng dài thêm của Mỹ. 4 nhà máy lọc dầu khác của Trung Quốc đã bị trừng phạt từ năm ngoái đến nay, hầu hết nằm chỉ cách nhau vài giờ lái xe.
Ngành công nghiệp lọc dầu tại tỉnh Sơn Đông hình thành từ nhiều thập kỷ trước để khai thác mỏ dầu Thắng Lợi ở đồng bằng sông Hoàng Hà. Tuy nhiên, hiện nay họ chủ yếu nhập khẩu từ nước ngoài, chế biến khoảng 1/5 lượng dầu tiêu thụ của Trung Quốc.
“Những nhà máy nhỏ đó hoạt động với biên lợi nhuận khá thấp”, Erica Downs, học giả nghiên cứu cấp cao tại Trung tâm Chính sách Năng lượng Toàn cầu thuộc Đại học Columbia, nói. “Mức chiết khấu mà họ có được suốt nhiều năm qua khi nhập khẩu dầu thô từ Venezuela, Nga và Iran đã giúp họ tồn tại”.
Mỹ từng tránh trừng phạt Hóa dầu Hằng Lực, nhà máy lọc dầu có quy mô lớn hơn nhiều tại Đại Liên, thành phố cảng đối diện với Sơn Đông qua biển Bột Hải. Tuy nhiên, Bộ Tài chính Mỹ tháng trước đưa nhà máy này vào danh sách trừng phạt, dấu hiệu cho thấy Washington sẵn sàng nhắm tới những cái tên lớn hơn.
Tài liệu của Bộ Tài chính Mỹ mô tả Hằng Lực là “một trong những khách hàng lớn nhất mua dầu thô và các sản phẩm dầu mỏ khác của Iran”. Công ty này đã phủ nhận cáo buộc.
Trung Quốc đã bác bỏ các lệnh trừng phạt của Mỹ và yêu cầu các nhà máy lọc dầu liên quan không tuân thủ.
Bộ Ngoại giao Trung Quốc dẫn lại lời của người phát ngôn hôm 12/5 tuyên bố nước này “kiên quyết phản đối các lệnh trừng phạt đơn phương phi pháp”, khi được đề nghị bình luận về thông tin mua dầu Iran.
Theo chuyên gia Downs từ Đại học Columbia, các tập đoàn năng lượng quốc gia khổng lồ, vốn gắn kết sâu rộng với hệ thống tài chính quốc tế, thường tuân thủ các quy định liên quan đến lệnh trừng phạt do Mỹ áp đặt. Nhưng các nhà máy lọc dầu tư nhân quy mô nhỏ ở Trung Quốc có thể phớt lờ lệnh trừng phạt, vì họ chủ yếu hoạt động ở thị trường nội địa.
Tại Hóa dầu Tân Hải Hà Bắc, một năm sau khi bị đưa vào danh sách đen của Mỹ, nguồn dầu mà cơ sở này đang xử lý vẫn không rõ ràng. Nhưng từ cổng chính luôn đông đúc nhân viên cho đến các đoàn xe bồn nối đuôi nhau trên con đường gần đó, mọi hoạt động kinh doanh dường như vẫn diễn ra nhộn nhịp.
‘Nguồn cung ổn định’
Trong bối cảnh cú sốc dầu mỏ toàn cầu do cuộc chiến giữa Mỹ và Iran chưa có dấu hiệu lắng dịu, các nhà máy lọc dầu độc lập dường như đang đóng vai trò quan trọng hơn đối với an ninh năng lượng của Trung Quốc.
Dầu Iran, chủ yếu được xử lý qua các nhà máy lọc dầu độc lập, chiếm khoảng 13% lượng dầu nhập khẩu bằng đường biển của Trung Quốc trước khi xung đột Trung Đông nổ ra. Theo Muyu Xu, nhà phân tích dầu thô cấp cao tại hãng dữ liệu Kpler, năm ngoái, lượng dầu này có giá trị ước tính khoảng 32,5 tỷ USD, nhưng sau khi trừ các khoản phí, Iran có lẽ chỉ thu về được khoảng 2/3.
Tháng trước, khi việc Iran phong tỏa eo biển Hormuz làm gián đoạn hoạt động xuất khẩu của các quốc gia khác, tỷ lệ dầu xử lý tại các “nhà máy ấm trà” đã tăng lên 18%, Xu cho biết.
“Mục tiêu hàng đầu của Trung Quốc là duy trì nguồn cung nhiên liệu ổn định để bảo đảm an ninh năng lượng. Vì vậy, họ đang đặt niềm tin vào các nhà máy lọc dầu tư nhân, bởi họ biết những đơn vị này vẫn có cách để xoay xở nguồn dầu thô đầu vào”, bà nhận định.
Theo dữ liệu từ công ty phân tích Vortexa, trong suốt tháng 3 và tháng 4, 4 cảng dọc bờ biển Hoàng Hải thuộc tỉnh Sơn Đông cùng với cảng Đại Liên đã tiếp nhận trung bình hơn 1,5 triệu thùng dầu mỗi ngày từ Iran.
Dầu thô thường được các “đội tàu bóng đêm” vận chuyển từ cảng của Iran đến những nơi như khu vực giới hạn cảng phía đông (EOPL), nằm gần eo biển Singapore. Tại EOPL, hàng chục con tàu thường xuyên túc trực trong tình trạng tắt thiết bị định vị. Chúng liên tục sang chiết dầu đang chịu lệnh trừng phạt của Mỹ cho nhau nhằm xóa dấu vết về nguồn gốc thực sự.
Ảnh vệ tinh tháng trước được CNN phân tích cho thấy tàu Herby treo cờ Iran áp sát một tàu dầu khác mang tên Huancayo tại vùng biển EOPL. Vị trí của hai con tàu cho thấy chúng đang tiến hành sang chiết nhiên liệu trên biển.
Những con tàu sau khi tiếp nhận dầu sẽ tiếp tục hành trình đến các cảng tiếp nhận. Lúc này, số hàng hóa trên tàu sẽ được dán nhãn là dầu xuất khẩu từ một quốc gia thứ ba, như Malaysia hay Indonesia.
Theo dữ liệu từ Kpler, vào tháng trước, ít nhất 7 con tàu đã tiếp nhận dầu thô của Iran tại khu vực này rồi lên đường hướng tới các cảng ở Sơn Đông.
Dữ liệu về quyền sở hữu tàu Herby do đơn vị theo dõi hàng hải Marine Traffic cung cấp cho thấy con tàu này có liên quan đến Công ty Dầu khí Quốc gia Iran.
Vài tuần sau, vào cuối tháng 4, khi tàu Herby trên đường quay trở về phía tây để tới Iran, nó đã chạm trán USS Rafael Peralta, khu trục hạm đang thực thi lệnh phong tỏa của Mỹ.
Video do hải quân Mỹ công bố cho thấy chiến hạm này đã áp sát tàu Herby. Bộ Chỉ huy Trung tâm Mỹ (CENTCOM) cho biết đã chặn tàu dầu này khi nó đang “tìm cách tiến về một cảng của Iran”.
Tại miền đông Trung Quốc, khoảng ba ngày sau, dữ liệu từ Marine Traffic cho thấy tàu Huancayo đang neo đậu gần một cầu cảng tại cảng Yên Đài, tỉnh Sơn Đông. Sau đó, con tàu biến mất khỏi hệ thống định vị và xuất hiện trở lại ba ngày sau tại đúng vị trí cũ bên cầu cảng.
Khoảng thời gian này hoàn toàn trùng khớp với thời gian bơm dầu lên kho bãi tại cảng, khép lại hành trình trên biển của lô dầu thô nghi từ Iran đến Trung Quốc.
Vũ Hoàng (Theo CNN, AFP, Reuters)
